PRZYDROŻNE KRZYŻE – ŚWIADKOWIE CZASU NA POGRANICZU SŁOWACKO – POLSKIM

Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach programu Interreg Polska-Słowacja 2021-2027

Tytul malego projektu:     Przydrożne krzyże – świadkowie czasu na pograniczu słowacko - polskim
Numer projeku:                  INT/TAT/II/0039
Priorytet: Priorytet 3:       Twórcze i atrakcyjne turystycznie pogranicze

Partner Wiodący:               Mesto Trstená http://www.trstena.sk//
Partner projektu:               Gmina Jablonka http://www.jablonka.pl//

OPIS PROJEKTU
Projekt realizowany przez Miasto Trstena i Gminę Jabłonka, odzwierciedla wspólną potrzebę ochrony dziedzictwa kulturowego, które ma głębokie znaczenie historyczne, religijne i społeczne dla lokalnych społeczności po obu stronach granicy. Przydrożne krzyże rozsiane po regionie Orawy stanowią unikalny element duchowego i kulturowego dziedzictwa, który do dziś jest obecny po obu stronach granicy i łączy całe pokolenia wiernych oraz całą wspólnotę.
W przeszłości krzyże przydrożne wznoszono jako wyraz wiary, wdzięczności lub prośby o ochronę, budowano je jako pamiątki tragicznych wydarzeń, chorób czy wojen. Służyły również jako punkty orientacyjne w krajobrazie oraz miejsca modlitwy i refleksji dla przechodniów, pielgrzymów i podróżnych. Każdy krzyż opowiada swoją własną historię – jest wspomnieniem konkretnych wydarzeń, osób czy okresów.
Z biegiem czasu wiele z nich popada jednak w ruinę wskutek działania niekorzystnych warunków atmosferycznych, zmian w krajobrazie, a przede wszystkim z powodu braku regularnej konserwacji oraz słabnącej uwagi społecznej.
Realizacja projektu umożliwi odnowę krzyży, zwiększy ich wartość historyczną, a także rozpoznawalność pogranicza jako atrakcyjnego kierunku turystyki kulturowej i historycznej.
To gest szacunku wobec przeszłości oraz inwestycja w przyszłość opartą na wartościach.

CEL GŁÓWNY PROJEKTU
Głównym celem projektu jest wspólne zachowanie, odnowa i upowszechnienie wybranych przydrożnych krzyży jako ważnych elementów dziedzictwa kulturowego, historycznego i duchowego – symboli wspólnych wartości, tradycji i wiary mieszkańców polsko-słowackiego pogranicza.
Projekt ma na celu zwiększenie świadomości na temat tych unikatowych obiektów sakralnych, stanowiących integralną część krajobrazu i tożsamości regionu, a jednocześnie wzmocnienie więzi transgranicznych między miastem Trstena a gminą Jabłonka poprzez wspólne działania, wymianę doświadczeń i zaangażowanie lokalnych społeczności.
Cel zostanie osiągnięty dzięki konkretnym działaniom: pracom konserwatorskim zostaną poddane dwa przydrożne krzyże w Trstenie oraz jeden krzyż w Jabłonce. Dodatkowo wypromowane zostaną poprzez materiały informacyjno-edukacyjne i wydarzenia tematyczne. W projekcie duży nacisk położono na aktywne włączenie społeczeństwa – zwłaszcza młodzieży, mieszkańców, instytucji kultury i oświaty – co przyczyni się do międzypokoleniowego przekazu wartości i wzmocni poczucie tożsamości regionalnej.
Równocześnie projekt ma stworzyć przestrzeń do wymiany dobrych praktyk pomiędzy partnerami i zainspirować inne samorządy lub organizacje do podobnych działań w zakresie ochrony drobnej architektury sakralnej. Dzięki wspólnej historii, kulturowej i językowej bliskości oraz wieloletniemu partnerstwu między Trsteną a Jabłonką, projekt stanowi naturalną kontynuację współpracy ukierunkowanej na zachowanie i rozwój wspólnego dziedzictwa kulturowego.

CELE SZCZEGÓŁOWE:
1. Podkreślenie duchowej i historycznej wartości przydrożnych krzyży jako wspólnego znaku kulturowego na pograniczu polsko-słowackim

Celem jest ukazanie głębokiego znaczenia duchowego przydrożnych krzyży, które od stuleci współtworzą charakterystyczny i religijny obraz katolickich regionów północnej Słowacji i sąsiedniej Polski. Te drobne obiekty sakralne nie są jedynie zabytkami czy punktami orientacyjnymi, lecz przede wszystkim symbolami żywej wiary, nadziei, wdzięczności, a także cierpienia. Stanowią cichych świadków historii, głęboko zakorzenionych w tradycji chrześcijańskiej i codziennym życiu kolejnych pokoleń mieszkańców pogranicza.
Projekt koncentruje się na prezentacji ich duchowego i kulturowego znaczenia poprzez materiały towarzyszące: zebrane opowieści, wspomnienia mieszkańców, refleksje o roli wiary dziś oraz komentarze przedstawicieli lokalnych wspólnot kościelnych, a także poprzez pieśni religijne. Dzięki temu krzyże zostaną ukazane nie jako „martwe” kamienne pomniki, lecz jako żywe świadectwa duchowego dziedzictwa, które łączy nas ponad granicami i pokoleniami

2. Zwiększenie świadomości publicznej o znaczeniu ochrony małej architektury sakralnej jako elementu krajobrazu kulturowego i duchowego

Celem jest aktywne włączenie społeczeństwa do dyskusji o wartości i znaczeniu przydrożnych krzyży jako części codziennego życia i lokalnej tożsamości. Obiekty te bywają często pomijane, a to właśnie ich obecność w krajobrazie kształtuje nasze postrzeganie przestrzeni, historii i wiary.
Projekt przewiduje przygotowanie wydarzenia w formie wykładu połączonego z publiczną prezentacją, które przybliży szerokiemu gronu odbiorców nie tylko architektoniczny i historyczny wymiar krzyży, ale także ich rolę w życiu duchowym mieszkańców. Celem jest wzbudzenie zainteresowania, dumy i szacunku wobec tych wartości oraz zachęcenie ludzi, zwłaszcza młodego pokolenia, by stali się aktywnymi strażnikami tradycji.

3. Wzmocnienie współpracy transgranicznej między miastem Trstena a gminą Jabłonka poprzez wspólne działania kulturalne

Celem jest pogłębienie długoletniej współpracy pomiędzy partnerami projektu poprzez wspólną realizację działań, wymianę doświadczeń oraz aktywne zaangażowanie lokalnych społeczności po obu stronach granicy. Projekt stwarza przestrzeń do osobistych spotkań, wspólnego planowania, koordynacji i realizacji, wzmacniając więzi społeczne, zaufanie i ciągłość współpracy w przyszłości. Na realizację tego celu złożą się wspólne wydarzenia – prezentacje wyników projektu, oraz wymiana delegacji – które połączą stronę słowacką i polską nie tylko na poziomie instytucjonalnym, lecz także obywatelskim.

BUDŻET PROJEKTU
Wartość calkowita              94 478,89 EURO
Dofinansowanie z EFRR     75 583,10 EURO
Wklad wlasny                       18 895,79 EURO

Termin rozpoczenia projektu:    2025-12
Termin zakończenia projektu:   2026-09

Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach programu Interreg Polska-Słowacja 2021-2027